حسن حسن زاده آملى
250
هزار و يك كلمه (فارسى)
بسيار مفيد است و بعضى مضر و آنها كه مضر است بيشتر از ناحيه دشمنان اسلام از يهود و نصارى يا اصحاب بدع و ملاحده براى تضييع و توهين دين حنيف وارد شده و بعضى به جهت اظهار كثرت معلومات داخل كردهاند اما مطالب مفيده مانند نكات بلاغت كه علامه زمخشرى در تفسير كشاف به آن متوجه است و مانند علومى كه قرآن بان اشاره كرده و مدققين استفاده نموده و در ذيل آيات درج كردهاند چون فيه تبيان كل شى و اينها بسيار است گاهى از الهى و گاهى از طبيعى و نجوم و طب و غيره كه بواسطه اينها اعجاز قرآن ثابت مىشود . و از مطالب مفيده ذكر مواعظ و نصايح انبيا و حكما و مسائل اخلاقى است كه آيات به آنها اشاره كرده و كلمات مزبور بمنزله شرح است . اما مطالب مضره مانند افسانههاى يهود كه كعب الاحبار و وهب بن منبه براى مسلمين ذكر كردهاند از كتب مجعوله خودشان و غالب خبرهائى كه قدماى اهل سنت در ذيل آيات بيان نموده و هيچ اصلى ندارد يا معركهگيران و قصاصين براى گرم كردن مجالس شب مىساخته و روز تقرير مىكردند مثل اينكه سگ اصحاب كهف اسمش چه بوده و كشتى نوح طولش چه قدر بوده و از چه چوبى ساخته شده و ياجوج و ماجوج قامتشان چند وجب مىشده و امثال اينها كه فائده دنيوى يا دينى در تحقيق آن نيست و نقلها اساسى ندارد و ديگر مجادلات در مطالب بيفائدهايست كه غالب كتب متداوله ما را فاسد كرده و علوم را از بين برده مانند تحقيق از مسئله مشتق و فرق بين حرف و اسم و اختلاف در تعريف وجوب و امكان و بسيارى تفاسير نيز از اين مطالب خالى نيست و از مطالب مضره تاويلات متصوفه يا باطنيه است كه براى خويش بدون استفاده از معصوم در آيات الهى ذكر كردهاند . و از مطالب مضره مبالغه در هر علمى است بطورى كه از بيان مقصود آيه خارج شود مثل اينكه تمام احكام زكات را در ذيل آيه زكات بيان نمايد چون تضييع وقت است و براى آن كتب فقهيه را تصنيف كردهاند . بايد دانست كه در روايات بسيار وارد شده غير معصوم نبايد قرآن را تفسير كند و فقط معصوم مىداند حقيقت معنى قرآن را و البته مقصود تفسير آيات متشابهه